پایگاه اطلاع رسانی سازمان جنگل ها، مراتع و آبخیزداری کشور - آبخيزداري؛ ضرورت انکارناپذير حفاظت از منابع آب و خاک" (بخش دوم)
بازدید : 239 21 مهر 1397 11:42 شماره :52711

آبخيزداري؛ ضرورت انکارناپذير حفاظت از منابع آب و خاک" (بخش دوم)

گستره حوزه های آبخیز در ایران

از نظر جغرافياي طبيعي، عرصه حوزه هاي آبخيز کشور شامل 6 حوضه کلان )بر اساس تقسيمات تمآب ، وزارت نيرو( و 30 حوزه آبخيز اصلي برابر با مساحت کل کشور ميباشد، که عبارتند از: 1-حوزه آبخيزدرياي خزر با 7 حوضه کوچکتر2- حوزه آبخيز خليج فارس و درياي عمان با 9حوضه کوچکتر3- حوزه آبخيز درياچه ارومیه 4- حوزه آبخيز فلات مرکزي با  9 حوضه کوچکتر5- حوزه آبخيز مرزي شرق با  3 حوضه کوچکتر6- حوزه آبخیز قره قوم سرخس. همچنين حوزه هاي آبخيز فرعي به 1081 حوضه تقسيم شده است.

حدود 91 ميليون هکتار ازعرصه هاي حوزه هاي آبخيز5/55 ) درصد سطح کشور (  سيل خيز است به طوريکه اين عرصه ها سالانه بيش از 22 ميليون متر مکعب هرزآب مستقيم و سريع توليد ميکنند که در تشديد فرسايش و ايجاد سيلابهاي مخرب موثر ميباشد. به طور کلي، در وضعيت موجود حدود 255 شهر، 8650 پارچه آبادي، يک ميليون هکتار از اراضي زراعي و 20 هزار رشته قنات وبخش قابل توجهي از جاده ها و راههاي ارتباطي در معرض خطر سيل است. در اندازه گيري ايستگاه هاي هيدرومتري تعدادي از سدهاي بزرگ و مهم، ميزان رسوب حوزه هاي آبخيز سدهاي موجود و در حال  احداث معادل 236 ميليون مترمکعب در سا ل برآورد شده و به عبارت ديگر، سالانه 5 سد با ذخيره 50 ميليون متر مکعب غير قابل استفاده ميشود.

همچنين، بر اساس تقسيمات آبخيزداري، عرصه حوزه هاي آبخيزداري حدود 125 ميليون هکتار از مساحت کشور را در برميگيرد و حدود 39 ميليون هکتار باقيمانده از سطح کشور را مناطق بياباني، کويري، باتلاق ها، درياچه ها، شهرها و  . . . تشکيل داده است . براساس اين ارقام، ميزان فرسايش خاک در عرصه حوزه هاي آبخيز کشور متوسط سالانه حدود 7/16 تن در هکتار و ميزان متوسط سالانه رسوب برابر 6 تن در هکتار است. فعاليتهاي آبخيزداري در کشور با اجراي بيش از15هزار پروژه در محدوده 8650 آبادي نتايج فراواني در پي داشته که آثار مستقيم آن استحصال و تغذيه حدود 1/2 ميليارد مترمکعب آب در سا ل، کنترل حدود 20 ميليون تن رسوب، کنترل فرسايش به ميزان 26 ميليون تن، اشتغالزايي 5000 نفردر سال ، شغل موقت و بهبود شغل 20 هزار نفر در سال و تأسيس 80 مورد تعاوني آبخيزداري با 9000 عضواست.

آبخیزداری ضرورت توسعه پایدار

منابع طبيعي تجديد شونده زيرساخت توسعه هر کشوري تلقي شده و تا زماني که بهره برداري از اين منابع به صورت اصولي، علمي و پايدار صورت نگيرد، پايه هاي توسعه شامل مجموعه نهادهاي توليد به ويژه منابع آب و خاک در بسترزمان پايدار نخواهد ماند و فرآيند مذکور بحرانهاي اقتصادي اجتماعي را به دنبا ل خواهد داشت. بهره برداري غير اصولي سبب ميشود تا در کشور کم آبي چون ايران، آبهاي ناشي از بارشها به سرعت از دسترس خارج شده که نه تنها موجب بروز بحران کم آبي ميگردد، بلکه به سيلابهاي ويرانگر تبديل شده و علاوه بر ايجاد خسارات جاني و مالي فراوان فرسايش شديد و هدررفت خاک حاصلخيز زراعي، از بين رفتن کيفيت آبها از نظهر فيزيکي، شيميايي و بيولوژيکي، پرشدن مخازن سدها و تأسيسات آبي از رسوب، وقوع زمين لغزشها و همچنين فرسايش بادي در مناطق بياباني را به دنبال خواهد داشت. از سوي ديگر، با کاهش توليد گياهي چه در بخش کشاورزي و چه در بخش منابع طبيعي، شرايط نامناسبي براي ادامه زندگي جانداران بوجود آمده و منابع انرژي نيز روز به روز کاهش مييابد.

همچنين، ضرورت بازيافت هزينه ها در ارايه خدمات عمومي و زيربنايي، لزوم تقويت سهم مشارکت مردم و تمرکز زدايي درسرمايه گذاريهاي اين بخش به منظور افزايش ميزان استحصال آب و به حداقل رساندن ضايعات طبيعي و غيرطبيعي آب وکاهش عواقب خشکسالي با روشهاي ممکن به ويژه براي کشور ما از اولويت هاي مهم توسعه محسوب ميشود. دشواري هاي فني و زيست محيطي موجود در مکانهاي مناسب و در برخي موارد، منحصر به فرد براي اجراي پروژه ههاي سد سازي از يک سو و اقتصادي و زود بازده بودن طرحهاي آبخيزداري و آبخوانداري در حفظ يا افزايش استحصال آب از سويي ديگر نقش و اهميت فعاليتهاي آبخيزداري و آبخوانداري را برجسته تر ميکند. به ويژه آنکه مساحت حوزه آبخيز سدهاي ساخته شده و در دست احداث تا ده سال ديگر فقط 20 درصد از مساحت حوزه  هاي آبخيز کشور را پوشش داده و ميزان آب استحصال شده توسط سدها تا آن تاريخ کمتر از 10 درصد متوسط نزولات آسماني )و کمتر از 3 درصد نزولات در شرايط ترسالي( خواهد بود. از سوي ديگر، نبايد اين نکته را از نظر دور داشت که با تبخير حدود 70 درصد نزولات، به طور متوسط 270 ميليارد متر مکعب آب در بخش عرضه هدر ميرود. اگر ميزان انرژي موجود و تابش خورشيد را که در کشور ما ميتواند به صورت متوسط و بالقوه بيش از 2000 ميليمتر بارش در واحد سطح را تبخير نمايد در نظر بگيريم، به اين معني خواهد بود که در سال بيش از 413 ميليارد مترمکعب قابليت تبخير وجود دارد. به عبارت ديگر، ميزان 120 ميليارد مترمکعب آب تجديد شونده چنانچه در معرض تبخير بالقوه قرار گيرد و با فرض توزيع يکنواخت در کل کشور، مي تواند ظرف کمتر از دو هفته مجدداً به جو بازگردد. بر اين اساس، چنانچه نزولات جوي( 413 ميليارد متر مکعب در شرايط متوسط و بيش از 1034 ميليارد مترمکعب در شرايط ترسالي) فرصت تبخير و هدر رفت نداشته باشد، ميتواند در آبخوان هاي خدادادي و در زير زمين نگهداري شود تا در زمان لازم مورد استفاده قرار گيرد.

همچنين آبخيزداري در رديف مقولاتي چون آمايش سرزمين و حفاظت محيط زيست قرار دارد، با اين تفاوت که زمين هاي اجرايي آن بسيار بيشتر از موارد فو الذکر ميباشد. به عبارت ديگر، آبخيزداري دستورالعمل اجرايي و روش پياده کردن مفاهيمي چون توسعه پايدار، افزايش بهره وري، مشارکت مردمي و غيره است و از لحاظ ضرورت رعايت اصول مديريت هماهنگ و ضوابط حفاظت آب و خاک، يک موقعيت فرابخشي دارد و بايد به عنوان يک برنامه ملي پذيرفته شود و به اجرا در آيد که در اين راستا، ميتوان با تبيين جايگاه مناسب براي آبخيزداري، آبخوانداري و احياء منابع طبيعي در برنامه هاي توسعه اقتصادي - اجتماعي کشور و در نظر گرفتن اعتبارات لازم براي توسعه اين نوع فعاليت ها، علاو ه بر تعادل هيدرولوژيکي و جلوگيري از خسارت هاي اقتصادي، اجتماعي و زيست محيطي، به اين مهم دست يافت .

فواید آبخیزداری در یک نگاه

 

 

کلام آخر

آگاهي جامعه به خصوص جوامع محلي از اهميت و فوايد آبخيزداري و همچنين درک صحيح از موانع مديريتي و برنامه ريزي در اين حوزه و ارائه راهکارهاي مربوطه، در شرايط فعلي که کشور با خطراتي همچون کم آبي، سيل، بيابانزايي و ... و يا پديده ريزگردها و گرد و غبار مواجه است، به عنوان يکي از نيازهاي اساسي کشور قابل طرح است.  بنابراين، به منظورکاهش خطرات و عوامل تخريب اقتصادي زيست محيطي و همچنين مقدار خطرات ناشي از آنها نياز است اقداماتي اصولي و علمي و آزمون شده با بهره گيري از ديدي همه جانبه و جامع نگر که توانايي حل بسياري از مشکلات فعلي کشور را درحوزه آب و خاک داشته باشد، صورت پذيرد.

بنابراين، لازم است برنامه ها و اقداماتي موثر در اين حوزه از جمله تغييرجهت گيري برنامه هاي آبخيزداري از شکل فعلي و يا اجراي برنامه هاي ضربتي کنترل سيل و رسوب و حرکت به سوي تعيين جايگاه و نقش جامعه محلي در برنامه ها و قرار دادن زمينه هاي تأمين معيشت جامعه محلي در اولويت برنامه هاي آبخيزداري قرار گيرد تا بتوان حداکثر استفاده را از زمينه هاي بومي مديريت و برنامه ريزي در منابع آب و خاک به عمل آورد.

تهیه و تنظیم : هوشنگ داداش زاده رییس روابط عمومی اداره کل منابع طبیعی و آبخیزداری آذربایجانغربی ( منبع : مدیریت پژوهش خبری معاونت خبر صدا و سیما) 

  

 | 
نام و نام خانوادگی :  
پست الکترونیک :  
متن پیام :